به مرکز خدمات روانشناسی و مشاوره هم آفرین خوش آمدید

مرکز خدمات روانشناسی و مشاوره هم آفرین

مکانیسم دفاعی و اثرات آنها بر سلامت جسمی و روانی خود را بشناسیم

مکانیسم دفاعی تلاش­های ناهشیار فرد برای حفظ تعادل روان­شناختی خود در مواجهه با استرسورهای درونی و بیرونی است. به عبارت دیگر، مکانیسم­های دفاعی مجموعه راهبردهای شناختی، هیجانی، و بین شخصی­ای هستند که جهت کاهش اضطراب، ادراک ما از واقعیت درونی و بیرونی را تحریف می­کنند. این مکانیسم‌ها به عنوان قسمتی از عملکرد شخصیت بهنجار محسوب می‌شوند، اما استفاده فزاینده و نامناسب از دفاع‌های خاص، می‌تواند به آسیب روانی منجر گردد. در مجموع و بر مبانی پژوهش‌های بسیار، واکنش‌های دفاعی هفت مشخصه دارند:

مکانیسم‌های دفاعی

1- خارج از آگاهی عمل می‌کنند 2- با نظم خاصی از نوزادی و کودکی به سوی بزرگسالی رشد می‌کنند 3- در شخصیت سالم نیز قابل مشاهده‌اند 4- هنگام استرس بیشتر به کار می‌روند 5- تجربه هشیارانه هیجانات منفی را مسدود می‌کنند یا کاهش می‌دهند 5- از طریق سیستم اعصاب خودمختار عمل می‌کنند 7- به کارگیری بیش از حد آنها به مشکلات روان‌شناختی می‌انجامد.

مفهوم مکانیسم دفاعی از سنت روانکاوی نشأت می­گیرد و فروید اولین کسی بود که آن‌ها را توصیف نمود. از نظر فروید دفاع‌ها راهبردهای سازش­یافته و سازش­نایافته برای کنار آمدن با تجاربی هستند که تعادل هیجانی را بر هم می­زند.

طبقه‌بندی مکانیسم دفاعی

طبقه بندیهای مختلفی از مکانیسم دفاعی وجود دارد. اندروز، سینگ و باند، مکانسیم‌های دفاعی را برحسب کنش انطباقی آنها به سه دسته رشد یافته، روان‌آزرده و رشدنایافته تقسیم کردند. سبک دفاعی رشدیافته شامل مکانیسم‌های والایش، شوخ طبعی، پیش‌بینی و فرونشانی است. مکانیسم‌های مربوط به سبک دفاعی روان‌آزرده عبارتند از: ابطال، نوع دوستی کاذب، آرمانی‌سازی و واکنش‌وارونه. سبک دفاعی رشدنایافته نیز شامل دوازده مکانیسم دفاعی از جمله فرافکنی، پرخاشگری منفعلانه، برون‌ریزی، مجزاسازی، ناارزنده سازی، خیال‌پردازی اوتیستیک، انکار، جابجایی، تفرق، دوپاره سازی، دلیل‌تراشی و بدنی‌سازی است. براساس این تقسیم‌بندی، دفاع‌های رشدیافته شیوه‌های انطباقی و سالم مواجهه بهنجار هستند که عمدتا رضایت خاطر و خشنودی روانی به بار می آورند. هرچه نرخ استفاده از دفاع‌های رشدیافته در افراد بیشتر باشد، اضطراب تعدیل شده‌تری را در عین مواجهه با واقعیت تجربه می‌کنند. این افراد بهتر می‌توانند متوجه احساسات خود شوند و رویارویی مناسب‌تری نیز با واقعیت پیدا می‌کنند. در مقابل دفاع‌های روان‌آزرده راهبردهایی غیرانطباقی برای مقابله با اضطراب ناشی از امیال نهفته و سرکوب شده‌اند. این دفاع‌ها مشتمل بر ترکیبی از وابستگی به دیگران و اظهار امیال شخصی هستند. مکانیسم‌های دفاعی رشدنایافته، ابتدایی هستند و با انزوا، عملکرد دفاعی به دور از واقعیت، انفعال و خیال‌پردازی مشخص می‌‌شوند. استفاده بیشتر از دفاع‌های رشدنایافته، منجر به دوری‌گزینی و اجتناب بیشتر از احساسات و واقعیت می‌شود.

انواع مکانیسم دفاعی

مکانیسم دفاعی رشدیافته

این دفاع ها شیوه های انطباقی و سالم مواجهه بهنجار هستند که عمدتا رضایت خاطر و خشنودی روانی به بار می آورند. سازگاری بهینه، حداکثر رضایت و تعادل بین انگیزه‌های متعارض در شخص از ویژگی‌های این دفاع‌ها هستند.

والايش: تکانه‌ای که هدف آن حفظ شده اما موضوع آن از صورت قابل اعتراض از نظر اجتماعی به موضوعی با ارزش از نظر اجتماعی تبدیل می شود. والایش لیبیدوئی مستلزم رفع جنسیت از تکانه‌های سائق و پذیرش چیزی است که فرامن و اجتماع آن را ارج می‌نهند، والايش تکانه‌های پرخاشگرانه از طریق بازیها و ورزش‌های لذت‌بخش صورت می‌گیرد و برخلاف دفاع های روان‌آزرده، والایش به فرد این امکان را میدهد که غرایز را در مجرایی خاص تخلیه کند تا محکوم شده یا باز گردانده شوند. بنابراین در والایش، شخص به احساسات خود معترف است و آن را تعدیل نموده و متوجه هدف یا شخص مهمی می‌سازد که ارضاء غریزی معتدل را امکان پذیر می‌سازد. در واقع والايش تغییر هدف یا موضوع از چیزی که به لحاظ اجتماعی غیر قابل پذیرش است، به هدف قابل پذیرش است. والایش، تکانه ها را به جای انحراف و یا مسدود ساختن، هدایت می کند.

شوخ‌طبعی: شوخ طبعی عبارت است از فراهم کردن امکان ابراز آشکار افکار و احساسات، بدون ایجاد ناراحتی برای خود و دیگران. این نوع دفاع، تحمل و در عین حال تمرکز بر آنچه که بسیار ناراحت کننده است را ممکن می سازد. این دفاع با بذله گویی که در واقع نوعی جابه جایی جهت گریز از مسایل هیجانی محسوب می شود، متفاوت است.

پیش‌بینی: پیش‌بینی یا پیشاپیش‌نگری، پیش بینی واقع بینانه و برنامه ریزی برای ناراحتیها در آینده، با حالتی هدف محور است. در واقع این مکانیسم بر برنامه ریزی دقیق و یا نگرانی واقع بینانه در خصوص رویدادهای خطرناک آینده، دلالت دارد.

 فرونشانی: تصمیم هشیار یا نیمه هشیار برای تعویق در توجه به یک تکانه و یا تعارض هشیار است. به عبارت دیگر، اجتناب از مسائل و مشکلات به صورتی تعمدی و موقت. در این دفاع وجود ناراحتی و مشکل تصدیق، اما به طور موقت کنار گذاشته می شود.

مکانیسم دفاعی روان‌آزرده

دفاع‌های روان‌آزرده راهبردهایی غیرانطباقی برای مقابله با اضطراب ناشی از امیال نهفته و سرکوب شده هستند. این دفاع‌ها مشتمل بر ترکیبی از وابستگی به دیگران و اظهار امیال شخصی هستند.

ابطال: مکانیسمی است که براساس آن فرد برای از بین بردن اثر کار خود به عمل دیگری می‌پردازد. عذرخواهی، پشیمانی و تحمل ناراحتی انواع گوناگون باطل ساختن و نفي اعمال و افکار ناپسند است. در این مکانیسم فرد به شکل نمادین به کنش‌نمایی معکوس چیزی نامقبول که قبلا صورت گرفته یا لازم است «من» در مقابل آن مقاومت کند، می پردازد.

نوع دوستی کاذب: این مکانیسم، مستلزم چشم پوشی از ارضاء مستقیم نیازهای غریزی خود برای تسهیل برآورده شدن نیازهای دیگران است و با اغراق و بزرگ نمایی حس نوع دوستی نسبت به دیگران تظاهر میکند.

آرمانی سازی: گرایش به ارزیابی «کاملا خوب» و یا «کاملا بد» موضوعات خارجی بر اثر بزرگ نمایی نابهنجار ویژگی‌های «خوب» و «بد» آنها، با بزرگ نمایی ابعاد مثبت، یک موضوع به عنوان یک قدرت مطلق و متعالی در نظر گرفته میشود و با بزرگ نمایی ابعاد منفی، یک موضوع تماما بد دیده می شود.

واکنش متضاد: در این مکانیسم دفاعی، تکانه‌های نامقبول به تکانه‌های متضاد تبدیل می‌شود. واکنش متضاد، مشخصه نورز وسواس است، اما ممکن است در سایر انواع نورزها هم دیده شود. اگر در مراحل اولیه رشد من، از این مکانسیم به طور مفرط استفاده شود، ممکن است به صورت یک صفت شخصیتی دائم در آید.

مکانیسم دفاعی رشدنایافته

این مکانیسم‌ها، ابتدایی و رشد نایافته هستند و با انزوا، عملکرد دفاعی به دور از واقعیت، انفعال و خیال‌پردازی مشخص می شوند. آنها در مراحل اولیه رشد قرار گرفته اند، نمونه هایی از دفاع‌های رشدنايافته در ادامه بیان می‌شوند.

فرافکنی: نسبت دادن ویژگی‌های فکری، احساسی و آرزوهای منفی و اضطراب‌آور خود به افراد دیگر. این مکانیسم دفاعی به طور مشخص، در حالتهای هذیان سایکوتیک، به خصوص نشانگان پارانویا، قابل مشاهده است. به عبارت دیگر، ادراک احساس خود در دیگران و عمل بر اساس ادراک یاد شده. این مکانیسم گاهی اوقات در شرایط بهنجار نیز مشاهده می‌شود.

پرخاشگری منفعلانه: این دفاع، ابراز غیر مستقیم پرخاشگری به دیگران از طريق انفعال، خودآزاری و آسیب به خود است. این دفاع، اعمالی را در برمی گیرد که هدف آنها، بیشتر آسیب رساندن به دیگران است تا آسیب رساندن به خود.

عملی‌سازی: در این مکانیسم، اضطراب حاصله از مواجهه با امیال ممنوع، به وسیله اظهار آنها تخفیف می‌یابد، بدین ترتیب، میل یا تعارض ناهشیار به منظور پرهیز از اضطراب موجود در عقیده یا عاطفه همراه با آن، به صورت مستقیم ابراز می‌گردد که در واقع نوعی جابه جایی رفتاری از یک موقعیت به موقعیت دیگر است.

مجزاسازی: جدایی فکر و تجسم از عواطف همخوان با آن و سرکوب کردن آن عواطف. مجزاسازی اجتماعی نیز مفهوم فقدان موضوعات ارتباطی را پوشش می‌دهد. در حالی که در سرکوبی و انکار، مؤلفه های عاطفی و اطلاعاتی هر دو حذف می شوند. در جداسازی فقط مؤلفه‌های عاطفی (که منابع استرس هستند) سرکوب می‌شوند، حال آن که اطلاعات حفظ می شوند.

ناارزنده سازی: در این مکانیسم، انکار نقش اساسی دارد و شامل نادیده گرفتن حقایق مطلوب، بی‌ارزش سازی و انکار شایستگی های واقعی آنها است.

خیال پردازی اوتیستیک: در این مکانیسم، فرد از طریق خیال پردازی برای حل تعارضها و کسب رضایت به عقب نشینی اوتیستیک متوسل می‌شود و از صمیمیت بین‌شخصی پرهیز می‌کند. در این دفاع، فرد از دوری و فاصله‌گذاری عاطفی در رابطه با دیگران سود می‌جوید.

انکار: انکار، اجتناب از آگاهی نسبت به یک واقعیت دردناک است. این دفاع می‌تواند رویداد، خاطره آن و یا عواطف هم‌خوان با آن را شامل شود. اجتناب از پذیرش آنچه فرد دیده و شنیده و یا نفی یک تجربه، مواردی از این دفاع هستند. استفاده فزاینده از انکار می‌تواند آشکارساز یک اختلال سایکوزی شود.

جابه‌جایی: عبارت است از نیروگذاری هیجانی یا سائقی از یک عقیده یا موضوع، به عقیده یا موضوع دیگر که یک وجه و یا کیفیت مشابه با آن دارد. جابه جایی، تظاهر نمادین عقیده یا موضوع اصلی را به گونه ای ضعیف تر یا به شکلی که ناراحتی کمتری را بر می‌انگیزاند، امکان پذیر می‌سازد.

تفرق: جدایی گروهی از فرایندهای روانی از کل دستگاه روانی، تفرق نام دارد و به مفهوم فقدان روابط متقابل بین فرایندهای مختلف روانی است و به عملکرد تقریبا مستقل گروهی که از کل جدا شده، اشاره دارد.

دلیل تراشی: توضیح و تبیین عقلانی افکار، باورها، احساسات و اعمال با هدف توجيه آنها، که در غیر این صورت قابل قبول نخواهند بود. پدیده هایی که موضوع این دفاع هستند، ماهیتی احساسی و تکانه‌ای دارند. اما بر اثر به کار گیری این دفاع در ظاهر ماهیتی عقلانی و منطقی می‌یابند.

دوپارگی: در این مکانیسم دفاعی، موضوعات بیرونی به « تمام خوب» و «تمام بد» تقسیم می‌شوند و ممکن است با تغییر ناگهانی احساس نسبت به یک موضوع همراه باشد. همچنین ممکن است به طور ناگهانی احساس و تصور فرد نسبت به فرد دیگر کاملا وارونه شود. نوسان تکراری و افراطی بین خودپنداره های متناقض، یکی از تظاهرات دیگر این مکانیسم است.

بدنی‌سازی: تبدیل شدن پدیده های روانشناختی به نشانه های جسمانی و گرایش به واکنش براساس تظاهرات جسمانی، به جای واکنش روانی. در بدنی‌سازی زدایی، افکار و عواطف جایگزین پاسخهای بدنی کودکانه می شود. در بدنی سازی مجدد، واپس روی به حالت های جسمانی ابتدائی هنگام رویارویی با تعارضات حل نشده مشاهده می شود.

مکانیسم دفاعی و سلامت افراد

در نظام روان‌پویشی، هر اختلال روانی با سبک‌های دفاعی غیرانطباقی مشخصی همراه است و دفاع‌ها نقش مهمی در سلامت روانی و جسمی افراد دارند. دفاع‌های رشدیافته با سلامت جسمانی و روانی بالاتر رابطه دارد و در مقابل استفاده بیشتر از دفاع‌های روان‌آزرده و رشدنایافته، با شاخص‌های منفی سلامت و افسردگی در ارتباط هستند. شواهد پژوهشی حاکی از آن است که نوع سبک‌های دفاعی غالب در افراد (رشدیافته، روان‌آزرده یا رشدنایافته) با وضعیت مراقبت از سلامتی و نوع مراقبت از بیماری در آن‌ها مرتبط است. هم‌چنین مطالعات نشان می‌دهند که استفاده از سبک‌های دفاعی رشدیافته در دوران جوانی، پیش‌بین سلامت جسمانی بالاتر در دوران میانسالی می‌باشد، و با خودکارآمدی و عزت نفس بالاتر رابطه دارد. اما استفاده از سبک‌های دفاعی رشدنایافته با تشدید علائم جسمانی افسردگی و بیماری جسمی رابطه دارد. مطالعاتی که بر روی بیماران جسمی صورت گرفته، نشان می‌دهند که هر چه شدت بیماری فرد بیشتر باشد، احتمال استفاده‌ی بیشتر وی از سبک‌های دفاعی رشدنایافته به نسبت سبک‌های دفاعی روان‌آزرده و رشدیافته بیشتر است. هم‌چنین وجود سبک‌های دفاعی روان‌آزرده یا رشدنایافته با اغراق در علائم بیماری، طول دوره‌ی بیشتر درمان و شدت بیشتر علائم بیماری در ارتباط است. مطالعات دیگری بطور اختصاصی نشان می‌دهند که سه دفاع جابجایی، جسمانی‌سازی و پرخاشگری منفعلانه (که هر سه جزء دسته سبک‌های دفاعی رشدنایافته می‌باشند) با مشکلات شدیدتر جسمانی در بیماران افسرده ارتباط دارد. هم‌چنین دیگر مطالعات نشان می‌دهند استفاده از سبک‌های دفاعی رشدنایافته با تشدید علایم جسمانی در افسردگی مرتبط است و افراد افسرده به نسبت دیگر بیماران روانپزشکی، بیشتر از دفاع سرکوبگری در مقابل هیجانات منفی خود استفاده می‌کنند. هم‌چنین مطالعه دیگری نشان می‌دهد که راهبردهای دفاعی ناسالم نسبت به راهبردهای سالم، بطور نیرومندتری با آسیب‌های روانی ارتباط دارد.

منابع

Albuquerque, S. C., Carvalho, E. R., Lopes, R. S., Marques, H. S., Macedo, D. S., Pereira, E. D., Hyphantis, T. N., & Carvalho, A. F. (2011). Ego defense mechanisms in COPD: impact on health-related quality of life and dyspnoea severity. Quality of Life Research, 20, 1401–1410.

Aldao, A., Nolen-Hoeksema, S., & Schweizer, S. (2010). Emotion-regulation strategies across psychopathology: A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 30, 217-237.

Bond, M., & Perry, J. C. (2004). Long-Term Changes in Defense Styles With PsychodynamicPsychotherapy for Depressive, Anxiety, and Personality Disorders. The American Journal of Psychiatry, 161, 1665–1671.

Hyphantis, T., Goulia, P., Carvalho, A. F. (2013). Personality traits, defense mechanisms and hostility features associate with somatic symptom severity in both health and disease. Journal of Psychosomatic Research, 75, 362–369.

Malone, J. C., Cohen, S., Liu, S. R., Vaillant, G. E., Waldinger, R. J. (2013).  Adaptive midlife defense mechanisms and late-life health. Personality and Individual Differences, 55, 85–89.

Vigna-Taglianti, M., & Arfelli, P. (2014). Confusion of tongues: A defense mechanism and a complexcommunication of unwelcome children with an early broken intimacy. International Forum of Psychoanalysis, 23, 30-36.

مقالات مرتبط:

یک نظر

  • سمانه گفت:

    بسیار عااالی!!!

  • دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *